Köpeklerin Zekâsı: Köpek Bilişini Anlamak

Birden fazla zekâ türü

Köpek ırklarının en bilinen sıralaması psikolog Stanley Coren’e aittir. Coren, The Intelligence of Dogs adlı kitabında ırkları yeni komutları ne kadar çabuk öğrendiklerine ve ne kadar güvenilir biçimde itaat ettiklerine göre sıraladı; listenin en üstünde border collie ve kaniş yer aldı. Bu, zekânın yalnızca bir türünü ölçer ve geri kalanı hakkında pek az şey söyler.

Coren üç tür tanımladı. İçgüdüsel zekâ, bir ırkın geliştirilme amacı olan sürü gütme, koruma ya da iz sürme gibi becerileri kapsar. Uyumsal zekâ, bir köpeğin yeni sorunları kendi başına ne kadar iyi çözdüğüdür; çalışma zekâsı ise insanlardan ne kadar iyi öğrendiğidir.

Bu açıdan bakıldığında, bir iz sürerken sizi duymazdan gelen bir av köpeği, atalarının yetiştirildiği işi tam olarak yapıyordur. Sokakta büyümüş melez bir köpek ise başta usulüne uygun bir “otur” komutuna pek ilgi göstermeyebilir, ama yine de yiyecek bulmakta ve yabancıları değerlendirmekte becerikli olabilir.

Sözcükler ve ses tonu

Çoğu köpek, onun için önemli olan sözcükleri öğrenir: adını, kendisine öğretilen komutları ve “yürüyüş” ya da “yemek” gibi güzel bir şeyin habercisi olan sözcükleri. Bazıları çok daha ileri gider. Amerika Birleşik Devletleri’nde psikolog John Pilley tarafından eğitilen Chaser adlı bir border collie, binden fazla oyuncağın adını öğrendi ve istendiğinde her birini getirebiliyordu.

Chaser bir istisnaydı. Budapeşte’deki Eötvös Loránd Üniversitesi’nden araştırmacılar, çoğu köpeğin çok fazla eğitime rağmen nesnelerin adlarını öğrenmekte zorlandığını, az sayıdaki yetenekli köpeğin ise yeni adları dikkat çekici bir hızla öğrendiğini saptamıştır.

Aynı Macar ekip, köpekleri MR cihazında hareketsiz yatmaları için eğitti ve onlara tanıdık sözcükleri farklı ses tonlarıyla dinletti. Köpekler, tıpkı insanlar gibi, sözcüklerin anlamını ve ses tonunu ayrı ayrı işledi; beyinlerindeki ödül bölgeleri ise en güçlü tepkiyi övgü sözcükleri övgü dolu bir tonla söylendiğinde verdi.

Sahipler için çıkarılacak ders pratiktir. Her davranış için tek bir komut seçin ve ona bağlı kalın; ses tonunuz da sözlerinizle uyumlu olsun. Sinirli bir sesle söylenen bir “aferin” çelişkili bir mesaj verir.

İnsanları okumak

Köpekler işaret eden bir parmağı, bir bakışın yönünü ve duruştaki küçük değişiklikleri takip eder; küçük yavrular bunu çok az deneyimle yapabilir. Şempanzeler, tüm zekâlarına rağmen, saklanmış yiyeceği bulmak için insanın işaretini kullanmakta şaşırtıcı derecede başarısızdır. İnsan elinde büyütülmüş kurtlar bunu öğrenebilir, ancak köpekler bunu genellikle daha kolay ve daha erken yaşta yapar.

Budapeşte’de yapılan tanınmış bir deneyde köpeklere ve insan elinde büyütülmüş kurtlara, gizlice imkânsız hâle getirilmiş basit bir görev verildi. Kurtlar kendi başlarına denemeye devam etti. Köpekler ise kısa süre sonra durdu, dönüp yakındaki kişiye baktı; sanki yardım istiyorlardı.

Köpekler yüzleri de okur. Gülümseyen bir yüzü öfkeli bir yüzden ayırt edebilir ve yeni ya da tuhaf bir şeyle karşılaştıklarında insanlarının tepkisine bakarlar. Japonya’daki araştırmacılar, köpekler ve sahipleri birbirlerinin gözlerine baktığında, bağ kurmayla ilişkili bir hormon olan oksitosinin düzeyinin her ikisinde de yükseldiğini saptadı.

Sokakta yaşayan bir köpek için insanları okumak hayatta kalmanın bir parçasıdır: Kimin yiyecek vereceğini, kimin onu kovalayabileceğini kestirmek. Merrill Street’in kurtarılışını anlatan videoda onu bir anlığına yere bıraktığımızda kaçmaya çalışmadı. Bizi izledi, sonra dikkatli bir adım attı; daha sonra da sessiz bir parkta her hareket ettiğimizde bacaklarımızı takip etti.

Burun ve hafıza

Köpekler yetenekli birer problem çözücüdür, ancak en güçlü araçları burunlarıdır. Koku alma duyuları bizimkinden çok daha hassastır ve beyinlerinin çok daha büyük bir bölümü kokuları işlemeye ayrılmıştır. Koklamak, köpeğin bilgi toplama yoludur; bu yüzden koklamasına izin verilen bir yürüyüş gerçek bir zihinsel çalışmadır.

Köpekler ayrıca genellikle sanıldığından daha fazlasını hatırlar. Günlük rutinleri çabuk öğrenir, yürüyüşleri ve öğünleri küçük işaretlerden önceden sezer, insanları ve yerleri uzun ayrılıklardan sonra da tanırlar. Siz gezdirme kayışını elinize almadan önce kapıya koşan bir köpek, genellikle verdiğinizi bilmediğiniz bir dizi işareti öğrenmiştir.

Köpeğin zihnini meşgul etmek

Düşünecek bir şeyi olmayan bir köpek çoğu zaman kendine uğraş icat eder: bir şeyleri çiğnemek, toprağı kazmak ya da her seste havlamak gibi. Zihinsel egzersiz köpeği, tek başına bir yürüyüşün yoramayabileceği bir şekilde yorar ve kısa bir çalışma huzursuz bir köpeği sakinleştirebilir. Havlama zaten bir sorun hâline geldiyse, köpeğin havlamasını nasıl durdurabileceğinizi anlatan rehberimiz nedenleri tek tek ele alıyor.

Özel bir ekipmana ihtiyacınız yok. Köpeğinizin gününe zihinsel çalışma eklemenin birkaç kolay yolu:

• Bazı öğünleri zekâ oyuncağı bir mama kabından ya da koklama matından verin veya kuru mamayı temiz çimenlerin üzerine serpin
• Hızı ve rotayı köpeğinizin seçtiği “koklama yürüyüşlerine” çıkın
• Bir ödül mamasını ya da en sevdiği oyuncağı saklayın ve köpeğinize onu bulmayı öğretin
• Yeni bir numarayı birkaç dakikalık çalışmalarla öğretin ve iş hâlâ eğlenceliyken bırakın
• İki oyuncağın adını öğretmeyi deneyin; köpeğiniz bunu hiç öğrenemezse endişelenmeyin, çünkü çoğu köpek bunu zor bulur
• Oyuncakları dönüşümlü kullanın: her hafta birkaçını çıkarın, gerisini kaldırın

Zorluğu köpeğe göre ayarlayın. Çok zor bir bulmaca, bulmacaların karşılığını verdiğini henüz öğrenmemiş bir köpeği hüsrana uğratır; bu yüzden kolaydan başlayın ve başarmasına fırsat verin.

Bunun sahiplenenler için anlamı

Köpeğiniz sizi sürekli izler ve söylediklerinizden çok yaptıklarınızdan öğrenir. Kanepeye çıkmasına bazen izin verilip bazen bunun için azarlanırsa, kuralı çözemez. Evdeki herkesin tutarlı davranması, elinizdeki en yararlı eğitim aracıdır.

Yeni sahiplenilmiş bir köpek, tamamen yeni insanları, sesleri ve günlük düzenleri aynı anda tanımaya çalışır. İlk haftalarda hareketlerinizi sakin ve öngörülebilir tutun, aynı şeyler için hep aynı birkaç kelimeyi kullanın ve görmek istediğiniz davranışı ödüllendirin. Bu ilk haftalar hakkında daha fazla bilgi için kurtarılmış bir hayvanla bağ kurma rehberimizi okuyun.

Veterineri ne zaman aramalısınız

Köpeğinizin düşünme ya da davranış biçimindeki ani bir değişikliğin tıbbi bir nedeni olabilir; bu yüzden yeniden eğitime başlamadan önce bir veterinere gidin. Ağrı, görme ya da işitmenin zayıflaması ve pek çok hastalık, bir köpeğin şaşkın ya da huysuz görünmesine veya iyi bildiği komutları birden görmezden gelmesine yol açabilir.

Yaşlı köpeklerde köpek bilişsel disfonksiyonuna (bilişsel işlev bozukluğu) dikkat edin; bu, bazı yönleriyle insanlardaki demansa benzeyen, yaşa bağlı bir gerilemedir. Yavaş geliştiği için ilk belirtileri yaşlılığa bağlamak kolaydır:

• Köşelerde ya da mobilyaların arkasında sıkışıp kalmak veya tanıdık yerlerde kaybolmuş gibi görünmek
• Geceleri uyanıp durmadan dolaşmak ya da gündüzleri çok daha fazla uyumak
• Tuvalet eğitimi oturmuş bir köpeğin ev içinde tuvaletini yapması
• İnsanlara, oyuna ya da sizi kapıda karşılamaya daha az ilgi göstermek
• Yeni ortaya çıkan kaygı, huzursuzluk ya da duvarlara bakıp durma

Veterinerinize neler fark ettiğinizi ve bunların ne zaman başladığını anlatın. Bu belirtilerin bazılarının tedavi edilebilir tıbbi nedenleri vardır. Bilişsel gerileme yaşayan köpekler için veteriner hekim; beslenme, günlük düzen ve zenginleştirme konusunda değişiklikler, bazen de ilaç önerebilir. Bunlar pek çok köpeğe yardımcı olur.