Inteligencja psów: jak rozumieć psie zdolności poznawcze

Więcej niż jeden rodzaj inteligencji

Najbardziej znany ranking ras psów stworzył psycholog Stanley Coren. W swojej książce The Intelligence of Dogs uszeregował rasy według tego, jak szybko uczyły się nowych komend i jak niezawodnie ich słuchały, a na szczycie znalazły się border collie i pudel. To mierzy jeden rodzaj inteligencji i niewiele mówi o pozostałych.

Coren wyróżnił trzy rodzaje. Inteligencja instynktowna obejmuje umiejętności, do których wyhodowano daną rasę, takie jak zaganianie, pilnowanie czy podążanie tropem. Inteligencja adaptacyjna to to, jak dobrze pies samodzielnie rozwiązuje nowe problemy, a inteligencja robocza – jak dobrze uczy się od ludzi.

Z tej perspektywy pies gończy, który ignoruje cię, podążając tropem, wykonuje dokładnie tę pracę, do której hodowano jego przodków. Mieszaniec, który dorastał na ulicy, może początkowo wykazywać niewielkie zainteresowanie formalną komendą „siad”, a mimo to świetnie radzić sobie ze znajdowaniem jedzenia i ocenianiem obcych.

Słowa i ton głosu

Większość psów uczy się słów, które są dla nich ważne, takich jak własne imię, komendy, których je nauczono, oraz słowa w rodzaju „spacer” czy „kolacja”, które zapowiadają coś dobrego. Niektóre idą znacznie dalej. Suczka rasy border collie o imieniu Chaser, którą szkolił psycholog John Pilley w Stanach Zjednoczonych, nauczyła się nazw ponad tysiąca zabawek i potrafiła przynieść każdą z nich na prośbę.

Chaser była wyjątkiem. Naukowcy z Uniwersytetu Loránda Eötvösa w Budapeszcie ustalili, że większość psów ma trudności z nauczeniem się nazw przedmiotów, nawet po długim treningu, podczas gdy nieliczne szczególnie uzdolnione psy uczą się nowych nazw niezwykle szybko.

Ta sama węgierska grupa badawcza nauczyła psy leżeć nieruchomo w skanerze MRI i odtwarzała im znane słowa wypowiadane różnym tonem głosu. Psy przetwarzały znaczenie słów i ton oddzielnie, podobnie jak ludzie, a obszary nagrody w ich mózgach reagowały najsilniej, gdy słowa pochwały były wypowiadane tonem pochwały.

Dla opiekunów płynie z tego praktyczna lekcja. Wybierz jedną komendę dla każdej czynności i trzymaj się jej, a ton głosu dopasuj do słów. „Dobry pies” powiedziane zirytowanym głosem to sprzeczny komunikat.

Jak psy odczytują ludzi

Psy podążają za wskazującym palcem, kierunkiem spojrzenia i drobnymi zmianami postawy ciała, a młode szczenięta robią to przy bardzo niewielkim doświadczeniu. Szympansy, mimo całej swojej inteligencji, zaskakująco słabo radzą sobie z wykorzystaniem ludzkiego gestu wskazywania do znalezienia ukrytego jedzenia. Wilki wychowane przez ludzi mogą się tego nauczyć, ale psy zwykle robią to chętniej i w młodszym wieku.

W znanym eksperymencie z Budapesztu psy i wilki wychowane przez ludzi dostały proste zadanie, które potajemnie uczyniono niewykonalnym. Wilki dalej próbowały na własną rękę. Psy szybko przestały, odwróciły się i spojrzały na człowieka w pobliżu, jakby prosiły o pomoc.

Psy odczytują też twarze. Potrafią odróżnić uśmiechniętą twarz od rozgniewanej, a gdy napotykają coś nowego lub dziwnego, sprawdzają reakcję swojego człowieka. Naukowcy w Japonii odkryli, że gdy psy i ich opiekunowie patrzą sobie w oczy, u jednych i drugich rośnie poziom oksytocyny – hormonu związanego z budowaniem więzi.

Dla psa żyjącego na ulicy odczytywanie ludzi jest częścią przetrwania: musi rozpoznać, kto da mu jedzenie, a kto może go przegonić. Na filmie z akcji ratunkowej suczki Merrill Street, gdy na chwilę postawiliśmy ją na ziemi, nie próbowała uciekać. Obserwowała nas, potem zrobiła jeden ostrożny krok, a później, w cichym parku, chodziła za naszymi nogami za każdym razem, gdy się ruszaliśmy.

Nos i pamięć

Psy potrafią sprawnie rozwiązywać problemy, ale ich najpotężniejszym narzędziem jest nos. Ich węch jest znacznie czulszy niż nasz, a dużo większa część mózgu zajmuje się przetwarzaniem zapachów. Węszenie to sposób, w jaki pies zbiera informacje, więc spacer, podczas którego wolno mu węszyć, jest prawdziwą pracą umysłową.

Psy pamiętają też więcej, niż się im często przypisuje. Szybko uczą się codziennej rutyny, przewidują spacery i posiłki po drobnych sygnałach i rozpoznają ludzi oraz miejsca nawet po długiej nieobecności. Pies, który biegnie do drzwi, zanim weźmiesz smycz, zwykle nauczył się całego łańcucha sygnałów, o których nawet nie wiesz, że je wysyłasz.

Zajęcie dla psiego umysłu

Pies, który nie ma czym zająć głowy, często sam wymyśla sobie zajęcia, takie jak gryzienie, kopanie czy szczekanie na każdy dźwięk. Praca umysłowa męczy psa w sposób, w jaki sam spacer może go nie zmęczyć, a krótka sesja potrafi wyciszyć niespokojnego psa. Jeśli szczekanie już jest problemem, nasz poradnik o tym, jak oduczyć psa szczekania, omawia jego przyczyny.

Nie potrzebujesz specjalnego sprzętu. Oto kilka prostych sposobów, by w ciągu dnia zapewnić psu pracę umysłową:

• Podawaj część posiłków w misce interaktywnej lub na macie węchowej albo rozsyp suchą karmę na czystej trawie
• Wychodź na „spacery węchowe”, podczas których pies sam wybiera tempo i trasę
• Schowaj smakołyk lub ulubioną zabawkę i naucz psa je odnajdywać
• Ucz nowej sztuczki w kilkuminutowych sesjach i kończ, póki wciąż sprawia to radość
• Spróbuj nauczyć psa nazw dwóch zabawek i nie martw się, jeśli nigdy mu się to nie uda, bo dla większości psów jest to trudne
• Wymieniaj zabawki rotacyjnie: co tydzień wyjmuj kilka, a resztę chowaj

Dopasuj poziom trudności do psa. Zbyt trudna łamigłówka frustruje psa, który jeszcze nie wie, że rozwiązywanie łamigłówek się opłaca, więc zacznij od łatwych i pozwól mu odnieść sukces.

Co to oznacza dla osób adoptujących

Twój pies cały czas cię obserwuje i uczy się więcej z tego, co robisz, niż z tego, co mówisz. Jeśli czasem wolno mu wchodzić na kanapę, a czasem jest za to karcony, nie jest w stanie zrozumieć zasady. Konsekwencja wszystkich domowników to najbardziej przydatne narzędzie szkoleniowe, jakie masz.

Świeżo adoptowany pies poznaje naraz zupełnie nowych ludzi, dźwięki i codzienne zwyczaje. W pierwszych tygodniach poruszaj się spokojnie i przewidywalnie, używaj tych samych kilku słów na te same rzeczy i nagradzaj to, co chcesz widzieć. Więcej o tych pierwszych tygodniach przeczytasz w naszym poradniku o budowaniu więzi z uratowanym zwierzęciem.

Kiedy zadzwonić do lekarza weterynarii

Nagła zmiana w sposobie myślenia lub zachowaniu psa może mieć przyczynę medyczną, dlatego zanim zaczniesz go szkolić od nowa, skonsultuj się z lekarzem weterynarii. Ból, pogarszający się wzrok lub słuch oraz wiele chorób mogą sprawić, że pies wydaje się zdezorientowany lub drażliwy albo nagle ignoruje dobrze znane mu polecenia.

U starszych psów zwracaj uwagę na zespół zaburzeń poznawczych – związane z wiekiem pogorszenie sprawności umysłowej, które pod pewnymi względami przypomina demencję u ludzi. Rozwija się powoli, więc jego wczesne objawy łatwo zrzucić na karb starości:

• Zaklinowywanie się w kątach lub za meblami albo sprawianie wrażenia zagubionego w znajomych miejscach
• Budzenie się w nocy i niespokojne chodzenie tam i z powrotem albo znacznie dłuższy sen w ciągu dnia
• Załatwianie się w domu przez psa, który wcześniej niezawodnie utrzymywał czystość
• Mniejsze zainteresowanie ludźmi, zabawą lub witaniem cię przy drzwiach
• Nowo pojawiający się lęk, niepokój lub wpatrywanie się w ściany

Powiedz lekarzowi weterynarii, co udało ci się zaobserwować i kiedy to się zaczęło. Niektóre z tych objawów mają przyczyny medyczne, które można leczyć. U psów z pogorszeniem funkcji poznawczych lekarz weterynarii może zaproponować zmiany w diecie, rozkładzie dnia i wzbogacaniu środowiska, a czasem leki, które pomagają wielu psom.